Nền giáo dục phải tạo ra HS dám tự tìm chân lý
09/04/2008

Từ bài học của Phần Lan, một quốc gia nhỏ bé ở Bắc Âu từng phải đối mặt với những khó khăn tương tự VN, tác giả Phan Đình Diệu cho rằng chúng ta phải xây dựng một nền giáo dục bình đẳng, vì con người, đào tạo ra những HS có năng lực tư duy độc lập, dám và biết tự mình đi tìm lấy chân lý.


Triết lý giáo dục: bình đẳng, vì con người

Những năm gần đây, thực tiễn phát triển đất nước ngày càng đòi hỏi nhiều chất lượng cao hơn của giáo dục, nên các vấn đề giáo dục ngày càng “nóng” hơn, và đã được xã hội quan tâm nhiều hơn. Có lẽ đây đã là thời điểm thích hợp để bình tĩnh ngồi lại để nghiền ngẫm và cân nhắc mọi ý kiến đóng góp, đề xuất để thực sự rút ra được những kết luận cần thiết cho những vấn đề của nền giáo dục hiện nay.

Những vấn đề chung về triết lý giáo dục, về quan điểm, mục tiêu của giáo dục, tuy theo một cách hiểu nào đó, có thể không liên quan trực tiếp đến những giải pháp cho những vấn đề trước mắt, nhưng nếu thiếu sự chỉ đạo của một triết lý chung có tính chất bao trùm như vậy thì việc đi tìm những giải pháp cho các vấn đề cụ thể sẽ dễ sa vào tính lẻ tẻ, chắp vá, thiếu nhất quán. Cho nên, dầu có thể chưa sớm đạt được sự thống nhất hoàn toàn, tôi vẫn nghĩ rằng tiếp tục tranh luận để đi đến xác định được một nội dung đồng thuận về mục tiêu giáo dục là hết sức cần thiết.

Riêng tôi, tôi hoàn toàn đồng ý với tác giả Nguyên Ngọc khi anh phát biểu rằng cần phải thiết lập một nền giáo dục thích hợp với thời đại ngày nay (1), dựa trên một triết lý cơ bản về giáo dục, lấy mục tiêu là đào tạo nên những con người tự do, có năng lực tư duy độc lập, giàu khả năng và ý chí sáng tạo, dám và biết tự mình đi tìm lấy chân lý, và sống và làm việc theo chân lý mình đã chọn, chịu trách nhiệm về sự lựa chọn ấy.

Sự thống nhất của xã hội sẽ là sự thống nhất của những con người tự do, đầy trách nhiệm với chính mình và với xã hội, đầy tự chủ và sáng tạo như vậy. Và, để tạo nên những con người tự do với các phẩm chất như thế, trách nhiệm của xã hội là phải kiến tạo một nền giáo dục thật sự bình đẳng và công bằng, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho sự học tập của mọi công dân.

Từ triết lý cơ bản đó mà tìm ra phương hướng giải quyết mọi vấn đề cụ thể khác, về tổ chức hệ thống giáo dục quốc dân, về qui định và hiện đại hoá các chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, về phân bổ ngân sách cho giáo dục, về quản lý và điều hành sự phát triển của nền giáo dục...

Tôi rất có ấn tượng với cách làm và những thành quả đã đạt được của nền giáo dục Phần Lan, một đất nước không lớn ở Bắc Âu. Phần Lan có hoàn cảnh tương đối gần với ta, đã từng có những khó khăn bên trong, bên ngoài giống ta, vốn cũng xuất phát từ tình trạng một nước nông nghiệp, nhưng nhờ chú trọng phát triển một nền giáo dục bình đẳng và vì con người một cách độc đáo mà chỉ qua mấy thập niên cuối thế kỷ 20 đã nhanh chóng vươn lên đứng vào hàng đầu các nước công nghiệp phát triển. Riêng về giáo dục, qua ba kỳ thi vừa qua của PISA đã gần như liên tục đứng đầu một cách tuyệt đối trong số hàng chục nước dự thi trên khắp thế giới, trong đó có tất cả các nước công nghiệp phát triển (2).

Tinh giản chương trình để bớt “ngồi nhầm lớp”

Giáo dục thì chỉ mới đề cập đến những nguyên lý chung, những yêu cầu cơ bản đối với sản phẩm của nền giáo dục, còn thể hiện những nguyên lý chung đó thành ra chương trình, nội dung dạy và học như thế nào thì còn là một khối công việc khổng lồ, đòi hỏi nhiều công sức và tâm huyết.

Nhận thức được điều đó, trong nhiều năm qua, ngành giáo dục nước ta đã tập hợp được một đội ngũ đông đảo các nhà khoa học và giáo dục đã và đang nghiên cứu soạn thảo bộ chương trình cho các bậc học.

Đối với bộ chương trình và sách giáo khoa ở cấp học phổ thông, tính cập nhật và hiện đại hoá của nội dung các chương trình và sách giáo khoa đó là không thể phủ nhận. Tuy nhiên, tính nặng nề, “quá tải” của nhiều chương trình dạy và học trong đó cũng là một yếu tố cần thừa nhận.

Có phải vì thế mà khắp nơi, HS và cả các thầy cô giáo vẫn không ngớt kêu ca về khối lượng học quá nặng, nhiều HS vì không theo nổi, thi không đạt yêu cầu đến nỗi phải gian lận “ngồi nhầm lớp”? Để rồi để thực hiện lệnh “nói không với ngồi nhầm lớp” của Bộ trưởng Bộ GD-ĐT, hàng trăm nghìn học sinh khắp cả nước phải chịu phạt xuống lớp. Đó đã là nguyên nhân chính khiến nhiều HS phải bỏ học trong vài ba tháng gần đây.

Một nền giáo dục bình đẳng và vì dân liệu có thể dửng dưng nhìn hàng vạn học sinh phải bỏ học nửa chừng như vậy được không? Rõ ràng ở đây có vấn đề quá tải của chương trình học mà ta cần tìm cách tinh giản để giải quyết.

Vấn đề tinh giản cần được xem xét đối với từng bộ môn, và do có sự liên kết giữa các bộ môn nên cũng cần được xem xét trong sự liên kết tổng thể giữa nhiều bộ môn với nhau, tức là trong tổng thể của cả chương trình học. Và từ yêu cầu tinh giản trong tổng thể một chương trình học lại dẫn đến việc cần xác định rõ mục đích học đối với chương trình đó.

Tôi có đọc tài liệu về “Chương trình đánh giá HS quốc tế” (PISA - programme for international student assessement) của Tổ chức các nước công nghiệp phát triển (OECD) đưa ra và thực hiện từ khoảng mười năm nay. Chương trình giáo dục trong trường phổ thông thường gồm rất nhiều bộ môn, nhưng các tiêu chí để đánh giá trong PISA thì, như trong kỳ thi 2006, được qui về 4 loại năng lực chủ yếu mà nhà trường phổ thông phải giáo dục cho HS là: năng lực đọc hiểu, khả năng toán học, hiểu biết về khoa học tự nhiên, và năng lực xử lý tình huống (3).

Như vậy, chất lượng học tập của một HS không phải được đánh giá bằng việc thuộc được nhiều kiến thức từ hết môn này đến môn khác, mà được đánh giá bằng việc đạt được điểm cao về 4 tiêu chí có tính tổng hợp tạo nên các năng lực hiểu biết và vận dụng kiến thức kể trên.

Giả sử trong vài năm tới, ta cũng muốn cho học sinh ta tham gia để được đánh giá theo PISA, thì chắc ta không thể tiếp tục dạy HS của ta theo cách nhồi nhét cho thật đầy bồ kiến thức mà phải cải cách chương trình để dạy HS có được, chẳng hạn, 4 loại năng lực có tính tổng hợp kể trên.

Không chấp nhận cổ phần hóa trường công!

Hai vấn đề cũng đang gây xôn xao dư luận trong thời gian gần đây là về chủ trương tăng học phí đối với các cấp học, và vấn đề cổ phần hoá các trường đại học và cao đẳng công lập.

Theo qui định của Hiến pháp, dưới chế độ ta, học tập là quyền lợi và nghĩa vụ của mọi công dân, giáo dục phổ cập là cưỡng bách và là miễn phí. Luật Giáo dục 2005 qui định “giáo dục tiểu học và giáo dục THCS là các cấp học phổ cập” (điều 11). Như vậy, lẽ ra không còn gì phải bàn cãi về việc không thu học phí đối với các cấp học từ THCS trở xuống ở các trường công lập.

Còn đối với các cấp học từ THPT trở lên, tôi rất hoan nghênh ý kiến của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong bài viết gần đây “Đổi mới có tính cách mạng nền giáo dục và đào tạo của nước nhà” (4): Cần nghiên cứu kỹ một chế độ học phí theo hướng không tăng mà giảm dần, tiến tới bỏ học phí ở cấp phổ thông, rồi tiến đến bỏ học phí ở cấp đại học.

Trong nhiều năm qua, tuy còn nghèo nhưng nhà nước ta đã cố gắng nhiều trong việc tăng liên tục ngân sách chi cho giáo dục và đào tạo, chiếm đên 20% tổng chi ngân sách nhà nước và chiếm 9,2% GDP của cả nước, tức vào khoảng 67 ngàn tỷ đồng trong năm 2007, và dự kiến tăng lên hơn 72 ngàn tỷ đồng năm 2008.

Với nguồn kinh phí đó, và với cách chi tiêu của “con nhà nghèo” thì nếu được nghiên cứu kỹ, tôi nghĩ rằng ta hoàn toàn có thể thực hiện trong hệ thống công lập việc miễn phí đối với các cấp học phổ cập và “giảm dần tiến đến bỏ học phí ở các cấp THPT và ĐH”.

Về việc cổ phần hoá một số trường ĐH và CĐ công lập cũng vậy. Theo quy định của hiến pháp và pháơ luật, tính chất của nền giáo dục nước ta là nền giáo dục của một chế độ XHCN, nghĩa là một nền giáo dục vì công ích, có mục tiêu là đào tạo con người VN phát triển toàn diện, có nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc (5).

Nhà nước có trách nhiệm tổ chức hệ thống các nhà trường (công lập) để thực hiện nhiệm vụ đó, đồng thời cũng qui định quyền của công dân được mở trường tư để cùng tham gia công việc giáo dục.

Như vậy, nhà trường công lập là tổ chức giáo dục chủ chốt của nhà nước, do nhà nước lập ra để thực hiện nhiệm vụ giáo dục công ích của quốc gia. Không thể chấp nhận việc cổ phần hoá, tức thương mại hoá, để các nhà đầu tư tư nhân có thể bằng việc góp cổ phần mà can thiệp vào việc thay đổi mục tiêu (như đưa vào mục tiêu vì lợi nhuận) và nội dung hoạt động của nhà trường được.

Nhà trường công lập có thể chấp nhận, thậm chí kêu gọi, sự đóng góp tự nguyện của các tổ chức và cá nhân ủng hộ nhà trường, nhưng việc góp cổ phần để lập trường thì nên nhường hoàn toàn cho khối ngoài công lập!

Nhân đây tôi cũng muốn đề nghị thêm rằng nhà nước, mà cụ thể là Bộ GD-ĐT, cần sớm có các văn bản qui định vị trí, chức năng, và qui chế hoạt động cho các nhà trường ngoài công lập để các trường đó được hưởng các quyền lợi chính đáng, đồng thời có những đóng góp tích cực của mình vào sự nghiệp giáo dục chung.

• Phan Đình Diệu


1. Xem Luật Giáo dục 2005.

2. Xem website http://www.pisa.oecd.org/document, đặc biệt về kỳ thi của PISA năm 2006.

3. Bài đã đăng trong báo Tuổi trẻ, và được đăng lại trong tập “Những vấn đề giáo dục hiện nay. Quan điểm và giải pháp”, trang 11-21, NXB Tri thức, Hà Nội 2007.

4. Xem Nguyên Ngọc. Giáo dục ở nước ta hiện nay, đi ra bằng con đường nào? và Lại xôn xao chuyện triết lý giáo dục, trong tập “Những vấn đề giáo dục hiện nay. Quan điểm và giải pháp”, trang 261-281, NXB Tri thức, Hà nội, 2007

5. Xin tham khảo tài liệu qua các website của PISA và Finland trên Internet; về tài liệu bằng tiếng Việt, có một bài giới thiệu rất hay và chứa nhiều thông tin của tác giả Nguyễn Thành Huy với đầu đề “PISA và Giáo dục Phần Lan”, tôi không rõ đã đăng ở đâu, nhưng tôi nghĩ rằng có thể tìm đọc được bằng cách liên hệ với tác giả qua địa chỉ email: huy.finland@gmail.com.
URL của bài viết này::http://www.vnschool.net/modules.php?name=News&file=article&sid=1957